Çocuk alerjisi, bağışıklık sisteminin zararsız maddelere karşı aşırı ve hatalı yanıt vermesiyle ortaya çıkan klinik bir durumdur. Polen, ev tozu akarı, besinler veya ilaçlar gibi alerjenlere maruz kalma sonrası gelişir ve cilt, solunum ya da sindirim sistemini etkileyebilir.
Çocuklarda görülen alerjik hastalıklar arasında astım, alerjik rinit, atopik dermatit ve besin alerjisi yer alır. Bu hastalıklar tek başına veya birlikte görülebilir. Erken yaşta başlayan alerjik duyarlılık, ilerleyen dönemlerde farklı alerjik tabloların gelişimine zemin hazırlayabilir.
Pediatrik alerji belirtileri; burun akıntısı, hırıltılı solunum, kronik öksürük, ciltte kaşıntı ve döküntü ya da kusma ve ishal gibi sindirim sistemi bulgularını içerebilir. Semptomların süresi ve şiddeti, çocuğun maruz kaldığı alerjen türüne ve bireysel duyarlılığına göre değişiklik gösterir.
Çocuk alerjisinde tanı ve tedavi süreçleri, ayrıntılı öykü, fizik muayene ve gerektiğinde deri prik testi veya spesifik IgE ölçümü ile planlanır. Tedavide alerjenden korunma, farmakolojik ajanlar ve uygun vakalarda immünoterapi uygulanarak semptom kontrolü ve yaşam kalitesi hedeflenir.
| Bilmeniz Gerekenler | Bilgi |
| Tanım | Çocuk alerjisi, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan maddelere (alerjenlere) karşı aşırı ve anormal yanıt vermesi sonucu ortaya çıkan hastalıklar grubudur. Bu durum genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin etkileşimi ile gelişir. |
| Bağışıklık Mekanizması | Alerjik hastalıklarda genellikle immünoglobulin E (IgE) aracılı bağışıklık yanıtı rol oynar. Alerjenle karşılaşma sonrası mast hücrelerinden histamin ve diğer mediatörler salınır; bu da kaşıntı, kızarıklık, ödem, bronkospazm gibi belirtilere yol açar. |
| En Sık Görülen Alerjik Hastalıklar | Çocuklarda en sık görülen alerjik hastalıklar arasında atopik dermatit (egzama), alerjik rinit, astım ve besin alerjileri yer alır. |
| Atopik Dermatit (Egzama) | Genellikle bebeklik döneminde başlar. Ciltte kuruluk, kızarıklık, kaşıntı ve döküntü ile karakterizedir. Kronik seyirli olup alevlenme ve iyileşme dönemleri gösterebilir. |
| Alerjik Rinit | Polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü gibi alerjenlere bağlı olarak burun akıntısı, hapşırık, burun kaşıntısı ve tıkanıklık ile seyreder. Mevsimsel veya yıl boyu süren (pereniyal) tipleri vardır. |
| Alerjik Astım | Alt solunum yollarının kronik inflamatuvar hastalığıdır. Öksürük, hırıltılı solunum, nefes darlığı ve göğüste sıkışma hissi ile kendini gösterir. Alerjenler, enfeksiyonlar veya egzersiz atakları tetikleyebilir. |
| Besin Alerjileri | Süt, yumurta, yer fıstığı, ağaç yemişleri, buğday, soya ve deniz ürünleri en sık nedenler arasındadır. Cilt döküntüsü, kusma, karın ağrısı, solunum sıkıntısı ve nadiren anafilaksiye yol açabilir. |
| İlaç Alerjileri | Antibiyotikler başta olmak üzere bazı ilaçlara karşı gelişebilir. Döküntü, kaşıntı, anjiyoödem ve ciddi vakalarda anafilaktik reaksiyon görülebilir. |
| Böcek Sokması Alerjisi | Arı ve bazı böcek sokmalarına karşı gelişen aşırı bağışıklık yanıtıdır. Lokal şişlikten sistemik anafilaksiye kadar değişen klinik tablolar oluşturabilir. |
| Anafilaksi | Hayatı tehdit eden, ani başlayan ve çoklu organ sistemlerini etkileyen ağır alerjik reaksiyondur. Solunum güçlüğü, tansiyon düşüklüğü ve bilinç değişikliği görülebilir; acil müdahale gerektirir. |
| Risk Faktörleri | Ailede alerjik hastalık öyküsü (atopi), sigara dumanına maruz kalma, hava kirliliği, erken dönemde bazı alerjenlerle karşılaşma gibi faktörler riski artırabilir. |
| Tanı Yöntemleri | Ayrıntılı öykü ve fizik muayene temel tanı yöntemleridir. Gerektiğinde deri prik testleri, spesifik IgE kan testleri ve bazı durumlarda provokasyon testleri uygulanabilir. |
| Yönetim ve İzlem | Alerjenlerden korunma, uygun farmakolojik tedavi ve düzenli takip temel prensiplerdir. Hastalığın türüne göre antihistaminikler, kortikosteroidler, bronkodilatörler veya immünoterapi gibi yöntemler uygulanabilir. |
| Uzun Dönem Seyir | Bazı çocukluk çağı alerjileri yaşla birlikte azalabilir veya kaybolabilirken, bazıları kronik seyredebilir. Erken tanı ve uygun yönetim, komplikasyonların önlenmesi açısından önemlidir. |
Çocuklarda Alerji Nasıl Gelişir?
Alerjik hastalıkların temelinde çoğunlukla IgE aracılı (immünoglobulin E) hipersensitivite reaksiyonları yer alır. Bağışıklık sistemi, bazı çocuklarda çevresel alerjenleri “tehlikeli” olarak algılar. Bu durum sonucunda IgE antikorları üretilir ve mast hücreleri ile bazofiller gibi hücrelere bağlanır.
Çocuk alerjenle tekrar karşılaştığında, mast hücrelerinden histamin ve çeşitli inflamatuvar mediyatörler salınır. Bu biyokimyasal süreç; kaşıntı, kızarıklık, burun akıntısı, öksürük ya da nefes darlığı gibi belirtilere yol açar. Belirtilerin tipi ve şiddeti, etkilenen organ sistemine göre değişkenlik gösterir.
Alerjik hastalıkların gelişiminde genetik yatkınlık önemli bir rol oynar. Ailesinde astım, alerjik rinit veya atopik dermatit bulunan çocuklarda risk artabilir. Bununla birlikte çevresel maruziyetler (sigara dumanı, hava kirliliği, erken dönem enfeksiyonlar, beslenme alışkanlıkları) de süreci etkileyebilir.
Çocuk Alerjisi Hangi Hastalıkları Kapsar?
Çocuk alerjisi, tek bir klinik tabloyu değil; farklı sistemleri etkileyen çeşitli hastalıkları içerir.
Alerjik Rinit (Saman Nezlesi)
Alerjik rinit; burun mukozasının alerjenlere karşı gelişen inflamasyonu ile karakterizedir. En sık tetikleyiciler arasında polenler, ev tozu akarları, küf mantarları ve hayvan tüyleri yer alır.
Çocuklarda burun akıntısı, burun tıkanıklığı, hapşırık nöbetleri ve burun kaşıntısı görülebilir. Gözlerde sulanma ve kaşıntı eşlik edebilir. Uzun süreli burun tıkanıklığı; uyku kalitesini ve okul performansını etkileyebilir.
Alerjik Astım
Astım, alt solunum yollarının kronik inflamatuvar bir hastalığıdır. Alerjik astımda hava yollarında hiperreaktivite (aşırı duyarlılık) gelişir. Alerjen maruziyeti bronkospazm (hava yolu daralması) ve mukus artışı ile sonuçlanabilir.
Çocukta tekrarlayan öksürük, hışıltılı solunum (wheezing), nefes darlığı ve göğüste sıkışma hissi görülebilir. Özellikle gece öksürüğü veya egzersiz sonrası artan semptomlar dikkat çekicidir. Astım tanısı; klinik değerlendirme, solunum fonksiyon testleri ve gerektiğinde alerji testleri ile desteklenir.
Atopik Dermatit (Egzama)
Atopik dermatit, cilt bariyer fonksiyonunun bozulması ve immünolojik mekanizmaların etkisiyle gelişen kronik inflamatuvar bir deri hastalığıdır. Genellikle bebeklik döneminde başlar.
Ciltte kuruluk (kserozis), kızarıklık, kaşıntı ve tekrarlayan döküntülerle seyreder. Kaşıntı, özellikle gece artabilir ve çocuğun uyku düzenini bozabilir. Cilt bariyerindeki zayıflık, alerjenlerin ve irritanların daha kolay penetrasyonuna neden olabilir.
Besin Alerjileri
Besin alerjileri, özellikle yaşamın ilk yıllarında daha sık görülür. En sık sorumlu besinler arasında inek sütü proteini, yumurta, fıstık, kabuklu yemişler, soya ve buğday yer alır.
Belirtiler; ciltte ürtiker (kurdeşen), dudaklarda şişlik (anjiyoödem), kusma, ishal ya da nadiren sistemik reaksiyon (anafilaksi) şeklinde ortaya çıkabilir. Anafilaksi; hızlı gelişen, çoklu organ sistemini etkileyebilen ciddi bir reaksiyondur ve acil tıbbi müdahale gerektirir.
Besin alerjisi tanısı; ayrıntılı öykü, deri prik testi, spesifik IgE ölçümü ve bazı durumlarda kontrollü oral provokasyon testleri ile konulabilir. Bu süreç mutlaka uzman hekim gözetiminde yürütülmelidir.
İlaç ve Böcek Alerjileri
Bazı çocuklarda antibiyotikler gibi ilaçlara karşı alerjik reaksiyon gelişebilir. Ancak her ilaç sonrası ortaya çıkan döküntü alerji anlamına gelmez; enfeksiyon kaynaklı döküntülerle karışabilir. Bu nedenle doğru değerlendirme önemlidir.
Arı sokması gibi durumlarda ise lokal reaksiyonlar görülebileceği gibi, nadiren sistemik alerjik reaksiyonlar da gelişebilir. Bu tür durumlarda çocuk alerji uzmanı değerlendirmesi gerekebilir.
Tanı Süreci Nasıl İlerler?
Çocuk alerjisi tanısında en önemli basamak ayrıntılı hasta öyküsüdür. Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı, ailede alerjik hastalık öyküsü olup olmadığı sorgulanır.
Fizik muayene sonrasında gerekli görülürse şu testler planlanabilir:
- Deri prik testleri
- Kanda spesifik IgE ölçümü
- Solunum fonksiyon testleri
- Eliminasyon diyetleri (besin alerjisinde)
Her test her çocuk için gerekli değildir. Tanısal yaklaşım bireyselleştirilir. Test sonuçları tek başına değil, klinik bulgularla birlikte değerlendirilir.
Tedavi Yaklaşımları ve İzlem
Alerjik hastalıkların tedavisinde temel prensip; alerjenlerden mümkün olduğunca kaçınma, inflamasyonun kontrol altına alınması ve semptomların hafifletilmesidir.
Tedavi seçenekleri; antihistaminikler, intranazal kortikosteroidler, inhaler tedaviler veya topikal kremler gibi ilaçları içerebilir. Bazı uygun vakalarda alerjen immünoterapisi (aşı tedavisi) gündeme gelebilir. Ancak her çocuk için aynı yaklaşım geçerli değildir.
Uzun dönem izlem önemlidir. Çünkü çocukluk çağındaki bazı alerjik hastalıklar zamanla hafifleyebilirken, bazıları farklı klinik tablolara dönüşebilir. Bu süreç “atopik yürüyüş” olarak adlandırılır ve örneğin bebeklikte egzama ile başlayan tablo ilerleyen yıllarda astım veya alerjik rinite evrilebilir.
Ne Zaman Uzman Değerlendirmesi Gerekir?
- Tekrarlayan ve nedeni açıklanamayan döküntüler
- Sürekli burun tıkanıklığı ve hapşırık atakları
- Hışıltılı solunum veya nefes darlığı
- Besin tüketimi sonrası gelişen reaksiyonlar
- Ani gelişen şişlik, bayılma hissi veya ciddi reaksiyonlar
Bu durumlarda çocuk alerji uzmanına başvurulması uygun olabilir. Erken değerlendirme; hem doğru tanının konulmasına hem de yaşam kalitesinin korunmasına katkı sağlayabilir.